Samenvatting

Om extreme weersomstandigheden zoals hitte, droogte en hevige regenval aan te pakken, is een systematische en praktische benadering nodig. Dat geldt ook voor andere klimaatgerelateerde opgaven, zoals zeespiegelstijging, bodemdaling en verzilting. ClimateCafés en verschillende cursussen op het gebied van klimaatadaptatie helpen om in de praktijk passende maatregelen te identificeren en te beoordelen. In de meerdaagse cursus ‘Klimaatadaptatie in de Stad’ van Stichting Wateropleidingen staan ontwerp, aanleg, beheer en monitoring van klimaatmaatregelen centraal. Deelnemers bezoeken verschillende steden, elk met een eigen thema. In Utrecht ligt de nadruk op bewonersparticipatie, met een bezoek aan de Kersentuin, waar bewoners zelf de openbare ruimte hebben ingericht en onderhouden. In Amsterdam staan wateroverlast, droogte en regenwaterkwaliteit centraal tijdens een waterzuiverende fietstocht langs maatregelen voor bezinking, filtratie, adsorptie en fytoremediatie. De waterkwaliteit wordt daarbij onder meer beoordeeld met teststrips. De afsluitende dag in Nijmegen draait om hittestress, met een koeltesafari waarbij deelnemers ervaren welke plekken in de stad verkoeling bieden. Waterzuiverende fietstocht De Waterzuiverende fietstocht in Amsterdam begint met een historische inleiding over hoe Amsterdam al meer dan 750 jaar met afvalwater omgaat. Van een emmertje poep dat langs de deuren werd opgehaald naar een moderne rioolwaterzuivering. Centraal staan de diverse maatregelen voor het afkoppelen van regenwater van het gemengde rioolstelsel en het effect van regenwaterkwaliteit op oppervlaktewater. De fietstocht gaat langs waterzuiverende maatregelen waarbij het stofgedrag van diverse verontreinigingen wordt besproken bij diverse zuiveringsprincipes. Voorbeelden zijn de bezinkbak bij het Amstelstation, wadi’s met een zuiverende toplaag en helofytenvelden waarbij planten en bijbehorende micro-organismen een deel van de zuivering op zich nemen in de bodem, het grondwater en de lucht. Tussen de raingardens en groene schoolpleinen vinden discussies plaats over verantwoord omgaan met regenwater en het effect van afkoppelen op bodem en waterkwaliteit. Gesprekken over het ontwerp, aanleg maar vooral het beheer van zuiveringsrendementen staat centraal. Er worden foto’s toegevoegd op climatescan.nl van de gemonitorde ‘vintage’ zuiveringsvoorzieningen die tot wel 25 jaar oud zijn. En natuurlijk worden er ook selfies genomen bij het ouderlijk huis van Johan Cruijff en Anne Frank. klimaat2.jpg Bezinkbak tijdens onderhoud (aanleg 1993) nog steeds in gebruik Koeltesafari door Nijmegen Een hittestresswandeling is een wandeling waarbij deelnemers op zoek gaan naar plekken in de stad waar mensen last hebben van hitte. Bij een Koeltesafari gaat men op zoek naar plekken die verkoeling bieden. Door de extreme hitte van 35 graden Celsius is in juli 2026 gekozen voor de koeltesafari met een big-five koelteplekken. Voor Nijmegen is de ‘Big Five’ van verkoelende maatregelen in de openbare ruimte en privaat gebied ervaren: Koele gebouwen, bijvoorbeeld winkelcentra met of zonder airconditioning als kerken Schaduw van straten met groene gevels en groen Water, zoals waterspeelplaatsen en andere blauwe maatregelen Groen, parken (schaduw, wind en verdamping) Consumptie, water drinken bij openbare watertappunten en bijvoorbeeld ijs klimaat1.png Verkoeling door watergoten in het centrum van de steden Nijmegen (links) en Groningen (rechts). Om deze koelteplekken te vinden in Nijmegen is de inrichting van de stad als kompas gebruikt. Midden op de dag, met de zon in het zuiden/zuidwesten, werd gekozen voor oost-west georiënteerde straten. Aan de zuidzijde daarvan is in een compact centrum, vaak schaduw te vinden dankzij de hoogte van de bebouwing. Daarnaast zijn bij reconstructies van de binnenstad het middeleeuwse beeld van smalle straten en hoge bebouwing gerealiseerd. Tijdens de participatieve wandeling van ongeveer drie kilometer is de deelnemers gevraagd hoe de koelte werd ervaren als ze onderling vergeleken worden. De koeltespots staan op Climatescan.nl Hierbij zijn diverse maatregelen vastgelegd met foto’s, video’s en informatie: schaduw van groen, schaduw van gebouwen, koele binnenruimtes en routes via achterstraatjes waarmee je de heetste plekken kunt vermijden. Deze is later geanalyseerd wat een beeld geeft van hittemaatregelen in Nijmegen die vergeleken kan worden met andere steden (zie figuur hieronder). figuur2.png Observaties Naast gekoelde gebouwen als winkelcentra, bioscopen of het stadshuis van gemeente Nijmegen is het ook aangenaam in gebouwen zonder airco zoals kerken (de Stevenskerk). De warmte stijgt op, de vloer blijft koel en de ruimte voelt direct aangenaam bij binnenkomst. Kerken hebben vaak een lang koelend vermogen tijdens een langere hitteperiode. Groene parken kwamen duidelijk als sterke koeltezones naar voren. Soms door hun omvang, hogere ligging of met de wind vanaf de rivier is verkoelend effect waar te nemen. Schaduw in straten biedt verkoeling, maar het verschilt erg per straat. Zo werd de Augustijnenstraat, met schaduw door een bladerdak als prettiger ervaren dan de meer door bebouwing omsloten Scheidemakershof. Opvallend was het verschil tussen de brede Burchtstraat en de smalle Nonnenstraat. De schaduw in de Burchtstraat werkte verrassend goed, waarschijnlijk door betere ventilatie en meer luchtstroming. De hittesituatie verandert bovendien in de loop van de tijd, doordat de Burchtstraat de komende jaren groener wordt. Het busverkeer is enkele jaren geleden al uit het centrum gehaald. Nijmegen heeft verder ongeveer veertig openbare watertappunten, waarvan dertien in het centrum. Die werken goed: fris water, bidon vullen, pet natmaken. Drinkwaterpunten zijn een relatief kleine ingreep met een groot effect op de beleving tijdens extreme hitte. Ervaringen safari en fietstocht De wandel en fietstochten werden bij deze cursus hoog gewaardeerd in de evaluatie. De koeltesafari en waterzuiverende fietstocht door het centrum van steden laat zien hoe beleid in de praktijk is geïmplementeerd. Het meten van waterkwaliteit en het ervaren en bespreken van de gevoelstemperatuur is een laagdrempelig en concreet instrument om te ervaren welke routes prettig zijn tijdens extreme hitte en waar de stad nog slimmer ingericht kan worden. Doordat alle locaties zijn gemapt op Climatescan.nl kan iedereen de routes ook zelf wandelen en fietsen, bij voorkeur op een hete dag. De waterzuiverende fietstocht in Amsterdam is makkelijk zelf te doen met de omschrijvingen van de projecten op climatescan.nl met bijbehorende wetenschappelijke publicaties met zuiveringsrendementen. De discussies over verantwoord infiltreren en de effectiviteit van fytoremediatie en hittestressmaatregelen zijn vanzelfsprekend lastiger zelf uit te voeren. De komende jaren wordt de cursus na de positieve evaluaties uitgebreid met beleven van klimaatadaptatie in de praktijk naast theorie zoals bij ClimateCafés al jaren met succes wordt uitgeoefend. Over de auteurs Floris Boogaard is onderzoeker bij Deltares en lector klimaatadaptie aan de Hanzehogeschool Groningen. Antal Zuurman is senior adviseur stedelijk water en klimaatadaptatie bij Roelofs.