Samenvatting

Sinds de invoering van de Omgevingswet in 2024 kunnen initiatieven die niet binnen het omgevingsplan passen worden gerealiseerd via een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) of een wijziging van het omgevingsplan (WOP). Beide procedures verschillen in proces, doorlooptijd, complexiteit en juridische consequenties. In de praktijk bestaat onduidelijkheid over de keuze tussen beide routes. Gemeenten hanteren verschillende werkwijzen en daarnaast is er sprake van beperkte kennis van en ervaring met de toepassing van de Omgevingswet. Hierdoor ervaren initiatiefnemers onzekerheid over de meest passende procedure, wat kan leiden tot vertraging, extra kosten en juridische gevolgen.

Dit onderzoek richt zich op het ontwikkelen van een gestructureerd en onderbouwd besliskader dat initiatiefnemers ondersteunt bij de keuze tussen een BOPA en een WOP. Door inzicht te geven in beide procedures, hun kenmerken en de bijbehorende afwegingen, helpt het besliskader bij het maken van een beter onderbouwde keuze en het beperken van vertraging, extra kosten en onzekerheid. De hoofdvraag van dit onderzoek luidt: ‘Hoe kan met behulp van een besliskader gestructureerd en onderbouwd worden bepaald of een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) of een wijziging van het omgevingsplan (WOP) het meest geschikt is voor een specifiek ruimtelijk initiatief?’

Om deze vraag te beantwoorden is het onderzoek opgesplitst in een theoretisch en een praktisch deel. In het theoretische deel is onderzocht hoe de Omgevingswet is opgebouwd en hoe de BOPA- en WOP-procedures functioneren. In het praktijkdeel zijn medewerkers van verschillende gemeenten en diverse initiatiefnemers geïnterviewd, waarna de resultaten zijn geanalyseerd. De theoretische inzichten en de praktijkbevindingen zijn samengebracht en vertaald in een besliskader.

De BOPA is geschikt voor concrete initiatieven, betreft een eenmalige beschikking die binnen vijf jaar in het omgevingsplan moet worden opgenomen en heeft een doorlooptijd van acht weken. De WOP is geschikt voor initiatieven die nog uitwerking behoeven of voor globale plannen, is geschikt voor herhaalde toetsing en heeft een doorlooptijd van zesentwintig weken.

De keuze tussen een BOPA en een WOP blijkt in de praktijk afhankelijk te zijn van verschillende factoren. Gemeenten geven aan dat de werkwijze onder de Omgevingswet nog niet volledig is doorgevoerd binnen de organisatie en de werkprocessen. Zij ervaren als nadeel van de BOPA dat er sprake is van dubbel werk, doordat deze later nog moet worden opgenomen in het omgevingsplan. Volgens gemeenten zijn de belangrijkste afwegingscriteria de locatie van het initiatief, de huidige en gewenste functie en de mate van strijdigheid. Initiatiefnemers geven aan dat met name de aard en omvang van het initiatief, de locatie en onderliggende bestemming, de doorlooptijd en mate van concreetheid een belangrijke rol spelen in de afweging tussen de BOPA en de WOP. Daarnaast geven initiatiefnemers aan dat gemeenten verschillende werkwijzen hanteren en andere voorwaarden stellen voor het volgen van een procedure, waardoor er onduidelijkheid ontstaat bij initiatiefnemers. Zowel gemeenten als initiatiefnemers zijn nog zoekende in de toepassing van de Omgevingswet. Het besliskader is opgebouwd uit vier onderdelen. In de eerste stap wordt beoordeeld of er voorwaarden zijn waardoor uitsluitend een WOP kan worden toegepast. Niet ieder initiatief kan namelijk met een BOPA worden gerealiseerd. In de tweede stap wordt gekeken naar de gemeentelijke aspecten, omdat gemeenten verschillen in de inrichting en uitvoering van de Omgevingswet. Vervolgens worden in de derde stap aandacht besteed aan bovengenoemde inhoudelijke factoren. Op basis van deze stappen kan uiteindelijk in de vierde stap een keuze worden gemaakt tussen een BOPA en een WOP. Het is aan te raden om het besliskader in de praktijk toe te passen en verdere kennis en ervaring op te doen met de Omgevingswet en bijbehorende procedures. Daarnaast is het noodzakelijk dat gemeenten dezelfde kaders en werkwijzen hanteren bij de toepassing van de BOPA en de WOP. Tot slot blijkt uit het onderzoek dat de gefaseerde BOPA een waardevolle en flexibele toevoeging kan zijn. Hierbij wordt eerst het planologisch kader geregeld en vervolgens kan het definitieve ontwerp worden getoetst.