Samenvatting

Dit onderzoek is uitgevoerd binnen het team ambulante begeleiding van Soliris Zorg Groningen en richt zich op de afhankelijkheid van de cliënten ten opzichte van hun begeleiders. De aanleiding voor het onderzoek was dat begeleiders in de praktijk regelmatig worden geconfronteerd met cliënten die sterk leunen op de begeleiding. Begeleiders geven aan dat zij in toenemende mate worden gezien als het primaire, en soms enige, aanspreekpunt in het leven van cliënten. Dit gedrag is vaak lastig te begrenzen, mede doordat cliënten beschikken over een beperkt of nauwelijks aanwezig sociaal netwerk. Dit zorgt voor een verhoogde werkdruk bij begeleiders en belemmert de zelfredzaamheid en maatschappelijke participatie van cliënten. Hierdoor ontstaat bij de begeleiders behoefte aan meer duidelijkheid, houvast en concrete handvatten om op een professionele en verantwoorde manier deze afhankelijkheid te doorbreken.
Het doel van het onderzoek was om inzicht te krijgen hoe het sociale netwerk van cliënten effectiever kan worden ingezet of opgebouwd, zodat cliënten minder afhankelijk worden van professionele begeleiding. Daarbij is onderzocht waar begeleiders tegenaan lopen en welke ondersteuning zij nodig hebben om netwerkgericht te werken, zodat dit aansluit bij de behoefte, mogelijkheden en autonomie van cliënten. De centrale onderzoeksvraag luidt: “Hoe kan het netwerk van cliënten effectiever worden ingezet, zodat zij minder afhankelijk zijn van hun begeleiders?”
Het onderzoek is uitgevoerd volgens een kwalitatief, ontwerpgerichte aanpak, gebaseerd op het Double Diamond-model. Hierbij zijn observaties en interviews afgenomen met begeleiders, cliënten en relevante stakeholders (waaronder de teamcoördinator en gedragswetenschapper) en is een ontwerpsessie georganiseerd met begeleiders. Daarnaast is literatuuronderzoek verricht en zijn best practices van netwerkgericht werken binnen andere zorg- en welzijnsorganisaties bestudeerd. Uit het onderzoek blijkt dat begeleiders het belang van netwerkgericht werken erkennen, maar in de praktijk behoefte hebben aan meer structuur, duidelijkheid en concrete hulpmiddelen. Cliënten geven aan open te staan voor het betrekken van hun netwerk, mits zij zelf regie houden over wie wordt betrokken en hun privacy wordt gewaarborgd.
Op basis van de onderzoeksresultaten zijn ontwerpeisen voor het product geformuleerd, die in meerdere evaluatierondes zijn afgenomen met begeleiders en stakeholders. Dit heeft geleid tot de ontwikkeling van een praktische handleiding voor begeleiders. Deze handleiding ondersteunt begeleiders bij het systematisch in kaart brengen van het sociale netwerk van cliënten en bij het gericht inzetten en versterken van dit netwerk. De handleiding bevat visuele hulpmiddelen, voorbeeldvragen, reflectietips en een stapsgewijs plan, waardoor het product direct toepasbaar is binnen de dagelijkse begeleidingspraktijk. De handleiding kan worden ingezet bij intakes, het opstellen en evalueren van begeleidingsplannen, casusbesprekingen en reflectiemomenten.Het beoogde resultaat van de handleiding is dat cliënten een sterker en duurzamer sociaal netwerk opbouwen, waardoor hun zelfredzaamheid toeneemt, hun afhankelijkheid van individuele begeleiders afneemt en hun sociale verbondenheid wordt versterkt. Voor begeleiders biedt de handleiding ondersteuning bij het afbakenen van hun professionele rol en draagt deze bij aan een doelgerichtere inzet van begeleiding en een vermindering van de ervaren werkdruk door beter toepassen van netwerkgericht werken.
Het onderzoek benadrukt het belang van structurele aandacht voor netwerkgericht werken binnen Soliris Zorg. Voor een succesvolle implementatie wordt geadviseerd om de handleiding te introduceren tijdens teamoverleggen, begeleiders te ondersteunen met een korte instructie en het gebruik van de handleiding periodiek te evalueren en te borgen binnen de organisatie. Door netwerkgericht werken structureel te verankeren in de begeleiding kan Soliris Zorg bijdragen aan duurzame ondersteuning, waarin cliënten meer regie ervaren over hun eigen leven en minder afhankelijk zijn van professionele zorg.
Hoofdstuk 1 van dit onderzoeksverslag beschrijft het ontwikkelde product. Hoofdstuk 2 gaat in op de context, aanleiding, probleemanalyse en doelstelling van het onderzoek. In hoofdstuk 3 wordt het ontwerpproces toegelicht en in hoofdstuk 4 worden aanbevelingen gedaan voor implementatie en borging.